Reszel

Reszel - miasteczko na Warmii

Przysłowia ludowe:W kwietniu łagodne kwiatki, w grudniu śnieżne płatki.

Reszel - ciekawostki historyczne

Dawny system reszelskich wodociągów i kanalizacji

Miasto Reszel założono w 1337 roku. Na jego lokalizację przy wschodniej granicy Warmii miało wpływ kilka czynników, z których jako najważniejsze wymienić należy: potrzebę silniejszego skolonizowania terenów wschodnich, przejmujących przede wszystkim mieszkańców przepełnionego w tamtym czasie Braniewa; istnienie twierdzy granicznej kontrolującej znaczny odcinek południowo-wschodniej granicy ziem należących do biskupstwa warmińskiego i osłaniającej szlak handlowy z nad Zalewu Wiślanego przez Lidzbark Warmiński na wschód; dogodny niezbyt obszerny, płaski teren znajdujący się u podnóża zamku, który można było zamknąć od wschodu i północy murem obronnym.

Już przy wznoszeniu pierwszych obiektów okazało się, że teren Reszla z ciężką, nieprzepuszczalną gliną i głęboko zalegającym poziomem wód gruntowych był trudny do odwodnienia i zbudowania potrzebnych miastu studni.

Problem zaopatrzenia miasta w wodę, jak pisze A. Poschmann w opracowaniu "600 Jahre Rössel. Bilder aus alter und neuer Zeit" wydanym w 1937 roku, rozwiązano w 1389 roku. Biskup Henryk Sorbom (1373-1401) podczas pobytu na zamku w Reszlu w dniu 20 stycznia 1389 roku, przyznając miastu 20 włók (ok. 336 ha) lasu wydał jednocześnie pozwolenie na zbudowanie kanału kierującego do miasta część wód leżącego na wysokości 119 m npm górnego odcinka reszelskiej rzeki. Poczatek kanału znajdujący się 3 km przed miastem, po prawej stronie drogi do Świętej Lipki (między Ramtami i Lipową górą), jest położony ok. 7 m wyżej niż miasto, leżące na wysokości ok. 112 m npm.

Kanał wodociągowy (rys. 1) poprowadzono wzdłuż rzeki aż do osiedla przy obecnej ulicy Kopernika i dalej, skręcając za tym osiedlem na zachód, do mostu Rybackiego (Wysokiego), przecinając po drodze nieistniejące wówczas obecne osiedle Kościuszki. Przy ulicy Mazurskiej (dawniej ul. Rybacka), zbudowano murowany zbiornik, skąd przez nieistniejącą już bramę Rybacką i istniejący dotąd most Rybacki woda była rozprowadzana dębowymi rurociągami o średnicy otworów 8 cm do 7 wykopanych w mieście studni. Położenie sześciu z nich pokazuje G. Matern i K. Matern na planie miasta z 1806 roku (rys. 2) zamieszczonym w ich opracowniu "Burg und Amt Rössel. Ein zur Burgenkunde des Deutschordenslamdes" wydanym w 1925 roku w Königsbergu (Królewcu). Na rysunku tym, dla lepszej widoczności, studnie zaznaczono czerwonym kółkiem. Na podanym planie nie można się dopatrzyć studni siódmej. Jest wielce prawdopodobne, że siódmą studnią, o której mowa w cytowanym opracowaniu, jest zachowana do naszych czasów studnia na dziedzińcu zamkowym.

Podjęta przez biskupa naprędce, jak można sądzić, decyzja o budowie kanału biegnącego przez pola należące do chłopów z Robaw wywołała między nimi a mieszczanami liczne spory i waśnie. Za użytkowanie kanału i szkody powstające na polach podczas budowy i konserwacji kanału chłopi zaczęli domagać się odszkodowania w postaci stałego czynszu dzierżawnego. Aby zapobiec konfliktom biskup Henryk Sorbom przydzielił mieszkańcom Reszla kanał wraz z pasem gruntów o szerokości 6 prętów mierniczych (ok. 30 m), zaś chłopom z Robaw gospodarstwo z 6 włókami (ok. 100 ha) ziemi ornej oraz część nabytych przez siebie dóbr Ramty. W decyzji o przyznaniu chłopom z Robaw grubo ponad 100 ha ziemi nie chodziło zapewne li tylko o prostą rekompensatę, utraconej w związku z budowanym kanałem znacznie mniejszej powierzchni, bo wynoszącej zaledwie ok. 10 ha.

Opisany wyżej system zaopatrzenia Reszla w wodę funkcjonował do 1898 roku, w którym wybudowano nową sieć miejską i stację wodociągową przy ulicy Pieniężnego (rys. 3) wraz ze znajdującym się w jej pobliżu zbiornikiem ciśnień zagłębionym na najwyższym w mieście wzniesieniu (130 m npm), przy skrzyżowaniu ulicy Pieniężnego i Kościuszki. Kanał wodny, zbudowany w XIV wieku, skrócony w 1898 roku o kilkaset metrów, służył nadal mieszkańcom Reszla aż do 1971 roku, tj. do czasu oddania do użytku nowej stacji wodociągowej ze studniami głębinowymi po przeciwnej, wschodniej stronie miasta, po lewej stronie drogi do Sątop. Oprócz wody przekazywanej do wodociągów, dostarczał on również wodę do basenu kąpielowego znajdującego się przy starej stacji wodociągowej.

Pod koniec XIV wieku Reszel otrzymał także nowoczesny, jak na owe czasy, system kanalizacji miejskiej. System ten składał się z czterech ciągów kanalizacyjnych osuszania miasta z wód opadowych i podskórnych oraz odprowadzania ścieków. Każdy z nich składał się z biegnących wzdłuż ulic czworokątnych kanałów, studzienek osadczych i szeregu drenów osuszających. Całość wykonana była z bali i desek dębowych.

A. Poschmann w cytowanym wyżej w opracowaniu określa przebieg głównych ciągów miejskiej kanalizacji. Jeden ciąg kanałów, znajdował się po północnej i wschodniej stronie rynku, skąd odprowadzał wodę i ścieki na pola w pobliżu mostu Wysokiego. Drugi ciąg kanałów biegł wzdłuż ulicy Wyspiańskiego i dalej zachodnią stroną rynku w kierunku placu Padarewskiego, łącząc się po drodze z kanałami zbierającymi spływy z ulicy Księcia Witolda i północnej części ulicy Reymonta. Ten ciąg kanałów odprowadzał wodę i ścieki na pola należące niegdyś do młyna. Ciąg trzeci związany był z ulicą Podzamcze i ulicą Słowackiego oraz gruntami kościoła katolickiego, na które odprowadzana była woda i ścieki. I wreszcie ostatni ciąg kanałów prowadził z południowej części ulicy Reymonta, przez ulicę Klasztorną do znajdujących za nią pól.

Resztki systemu średniowiecznej kanalizacji odnajdowane są jeszcze obecnie podczas różnego rodzaju prac ziemnych, a co niektórzy mieszkańcy Reszla twierdzą, że w wielu miejscach nadal ona funkcjonuje, skutecznie odprowadzając wodę z piwnic.

Współczesna kanalizacja miejska, zbudowana w latach 1918-1922 i unowocześniana w następnych dziesiątkach lat jest już bardziej rozbudowana. Posiada ona dwa oddzielne systemy: kanalizacji deszczowej i sanitarnej. Jeden służy do zbierania i odprowadzania wód opadowych do rzeki, a drugi do zbierania i odprowadzania ścieków miejskich do oczyszczalni - do 1995 roku do przestarzałej technicznie i mało wydajnej oczyszczalni znajdującej się przy ujściu rzeki z parku miejskiego, a od 1996 roku do nowoczesnej mechaniczno-biologicznej oczyszczalni zlokalizowanej poza miastem, po prawej stronie do Biskupca.

Tak więc Reszel, jako jedno z niewielu miast średniowiecznych, posiadał bardzo nowoczesny w tamtym czasie system wodociągów i kanalizacji miejskiej, którymi nawet niewiele większych miast mogło się poszczycić. Podkreślić należy, że obecnie funkcjonujący system wodociągów i kanalizacji należy także do najnowocześniejszych.

REKLAMA

opublikowano: 2005-08-31, © Tadeusz Rawa,

4458

Komentarze

Szkoda tego basenu
A jakie są perspektywy "reanimacji" tego basenu? Reszel znacznie zwiększyłby swoją turystyczną wartość (zwłaszcza w wakacje), jeżeli miałby swoje kąpielisko... Dajcie znać, czy coś się robi w tym kierunku.
Szkoda ze basen zostal tak zdewastowany ale coz takie sa realia,(sam w nim sie kiedys kapalem),a co z reaktywacja bylego jeziora bo takie slyszalem byly plany,dobry pomysl i byc moze sciagnelo by wiecej turystow do Reszla,trzeba sie nad tym zastanowic.
Myślę, że pomysł reaktywacji byłego jeziora jest dobry. Zyskaliby na nim i mieszkańcy i władze Reszla..

Witam. Odnosząc się do tematu "studnia w centrum miasta", poruszanego na czacie z burmistrzem przesyłam zdjęcia. (Rys. 2a, 2b, 2c, 2d) Wykonane zostały w studzience kanalizacyjnej w okolicy ratusza oraz pod kwiaciarnią przy ul. Rynek.

Zdjęcia ze studzienki przedstawiają wąski kamienny tunel (Rys. 2b) skręcający mniej więcej na środku ulicy w prawo w stronę studni w centrum. Jest on położony ok. 6 m pod ziemią.

Z boku jest zamurowane przejście. Na dnie studzienki jest trochę wody.

Pozostałe zdjęcia ukazują średniowieczny system odprowadzania ścieków i zalegającej wody, kanałami pod kamienicami. Oraz jak twierdzi syn właściciela kwiaciarni, powołując się na ocenę swojego wykładowcy historii ze studiów (też to zwiedzał), na sklepieniach widoczny jest moment (granica) czasów budownictwa "starego Reszla" i "nowego", po pożarach. Widoczne to jest na cegłach - są inne.

Trudno to zobaczyć, ale prawdę mówiąc my byliśmy ograniczeni tylko do latarki i też za bardzo nie możemy tego opisać. Warto było by to zobaczyć przy lepszym oświetleniu.

Widać też na foto biegnące gdzieś ku górze schody, które kończą się na suficie, długi pręt służący zapewne do otwierania okna (bardzo daleko wchodzi w mur) (Rys. 2d) itp.

Przeglądając plan Reszla po pożarze w 1806 r.(reprodukcja z A.Poschman) jedna z sześciu studni znajdowała sie na ulicy Spichrzowej na wysokości budynku (obecnie Rynek 1) a nie jak zaznaczono na załączonej mapie - przy Bramie Królewieckiej. Siódma studnia prawdopodobnie znajdowała się na Woliżnie - (północna strona miasta, za Bramą Królewiecką).
Po ponownym przeglądnięciu planu miasta Reszla z 1806 roku, na którym zaznaczone są istniejące niegdyś studnie, stwierdzam, że informacje przedstawione przez Pana Marka Płócienniczaka w komentarzu do mojego opracowania są ścisłe. Rzeczywiście, szósta studnia, której wcześniej nie mogłem się dopatrzyć, znajdowała się na obecnej ulicy Spichrzowej. Studnia siódma znajdowała się na tzw. Wolniźnie poza murami miejskimi, w pobliżu nie istniejącej obecnie Bramy Królewieckiej, co zaznaczyłem czerwonym kółkiem na planie miasta, dołączonym do mojego opracowania. W związku z powyższym, studnia na dziedzińcu zamkowym ma zatem historię inną niż przypuszczałem. Gratuluję!
Analizujac plany miasta Reszla przed pożarem w 1806 r. i po pożarze zauważyłem jeszcze jedną studnię zlokalizowaną w obrębie starego miasta tj.na placu Kolegium Jezuickiego, obecnie Zespół Szkół ul. Podzamcze. Może historia tej studni ma coś wspólnego ze studnią na dziedzińcu zamkowym?.

ostatnie artykuły z tego działu:

REKLAMA

fot. Tadeusz Rawa
Rys. 1. Przebieg kanału wodociągowego zbudowanego pod koniec XIV w.
fot. Tadeusz Rawa
j.w.
fot. Tadeusz Rawa
Rys. 2. Rozmieszczenie studni w Reszlu – plan miasta z 1806 roku wg K. Materna i G. Materna
fot. Wormyan
Rys. 2a. Widok z góry na studzienkę
fot. Wormyan
Rys.2b. Kamienny tunel
fot. Wormyan
Rys. 2c. Boczny korytarz
fot. Wormyan
Rys.2d. Pręt najprawdopodobniej otwierający okienko
fot. Tadeusz Rawa
Rys. 3. Stacja wodociągowa przy ulicy Pieniężnego funkcjonująca do 1971 r.
fot. Tadeusz Rawa
Rys. 4. Miejsce dawnego kanału wodociągowego, między starą stacją wodociągową a ulicą Kościuszki.
fot. reszel pl
Budowa basenu kapielowego, zasilanego wodą z kanału.
fot. reszel pl
Uroczyste otwarcie basenu
Tak wyglądł basen jeszcze w 2002 roku.
fot. Krzysztof Majcher
Tak wyglądł basen jeszcze w 2002 roku.
fot. Krzysztof Majcher
Basen w roku 2003 - częściowo zasypany